Wycinka przydrożnych drzew - co trzeba wiedzieć
W ostatnim czasie dużo miejsca w publicznej debacie zajmuje kwestia wycinki przydrożnych drzew. Zaangażowanych w tę debatę jest coraz więcej stron, każda z nich zbiera informacje na ten temat i przekazuje je dalej, co w rezultacie sprawia, że informacje te ulegają zniekształceniu, tworząc błędne wyobrażenie o stanie faktycznym. Chcielibyśmy w związku z tym uporządkować wiedzę o utrzymaniu przydrożnej zieleni, wyjaśnić jakie są obowiązki w tym zakresie zarządcy drogi, jakie są zasady typowania drzew do wycinki, jakie organy wydają decyzje zezwalające na wycinkę. Poniższy materiał przedstawia w skondensowany sposób informacje na ww. tematy.
1. Dlaczego wycinamy drzewa?
Zarządca drogi wykonuje swoje ustawowe obowiązki. Zgodnie z art. 20 pkt 16 ustawy o drogach publicznych, na zarządcy ciąży bezwzględny nakaz utrzymania zieleni przydrożnej w taki sposób, aby nie zagrażała ona bezpieczeństwu uczestników ruchu. Tak więc nadrzędnym kryterium decyzyjnym w tej sprawie jest zapewnienie maksymalnego bezpieczeństwa ruchu drogowego. Pamiętajmy, że podstawową funkcją drogi jest funkcja komunikacyjna i wszelkie działania zarządcy drogi koncentrują się na zapewnieniu bezpiecznego transportu. Wszystkie wskazane do usunięcia drzewa charakteryzują się złym stanem fitosanitarnym bądź są zlokalizowane w miejscach kluczowych dla geometrii drogi - na łukach, w sąsiedztwie przepustów oraz innych obiektów inżynierskich. Lokalizacja ta, w połączeniu z płytkim systemem korzeniowym tych drzew, generuje realne ryzyko ich powalenia na jezdnię, co stanowi bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia uczestników ruchu.
Kwalifikowanie i usuwanie drzew oraz krzewów przydrożnych, rosnących w pasach drogowych dróg wojewódzkich podległych ZDW, odbywa się na podstawie przepisów wewnętrznych, obowiązujących w ZDW. Zgodnie z Regulaminem wycinki drzew i gospodarki drewnem uzyskanym z wycinki drzew przydrożnych, wprowadzonym Zarządzeniem nr 20 z 10 kwietnia 2013 r. Dyrektora ZDW, usuwanie drzew może odbywać się wyłącznie na podstawie planu wyrębu (oraz protokołów dodatkowej wycinki). Planem tym mogą być objęte drzewa zagrażające bezpieczeństwu ruchu na drodze lub zagrażające mieniu, drzewa uniemożliwiające modernizację drogi lub obiektu mostowego (prace niewymagające uzyskania zezwolenia na realizację inwestycji drogowej) oraz drzewa obumarłe lub będące w stanie prowadzącym do ich uschnięcia. Plany wyrębu/protokoły dodatkowej wycinki stanowią podstawę do wystąpienia o zezwolenia na usunięcie drzew.
Zgodnie z przywołanym Regulaminem wycinki drzew i gospodarki drewnem uzyskanym z wycinki drzew przydrożnych, drzewa zagrażające bezpieczeństwu ruchu na drodze to drzewa, które ograniczają normatywną widoczność użytkownikom dróg, rosną w odległości mniejszej niż 3 m od krawędzi jezdni oraz tworzą łącznie z konarami i liśćmi prześwit mniejszy niż 4,5 m w pionie. Za drzewa, które stwarzają realne i bezpośrednie zagrożenie dla życia, zdrowia i mienia ludzi, ZDW uznaje także drzewa obumarłe lub znajdujące się w złym stanie fitosanitarnym, istnieje bowiem ryzyko rozłamania takiego drzewa i niekontrolowanego upadku na drogę, szczególnie podczas silnych podmuchów wiatru i przechodzących burz.
Pragniemy podkreślić, że zarządca drogi w swoich działaniach nie opiera się wyłącznie na statystycznym podziale na drzewa "zdrowe" i "chore". Kluczowym czynnikiem kwalifikującym dane drzewo do usunięcia jest stopień zagrożenia, jakie stwarza ono dla bezpieczeństwa użytkowników drogi. Każda decyzja o wycince jest zatem wynikiem szczegółowej analizy ryzyka wypadkowego w pasie drogowym. Kontrargumentem przeciwników wycinki drzew jest brawura. Tyle że kontrargumentem demagogicznym. Bo w drzewa uderzają nie tylko kierujący łamiący przepisy. W drzewa uderzają też ci, który musieli uciekać z drogi, bo przepisy złamał ktoś inny. Gdy drzewa są gęsto usadzone przy krawędzi jezdni, a do tego na drodze pojawi się sytuacja kryzysowa, kierujący będzie miał dwa wyjścia. Zderzenie czołowe z innym pojazdem lub zderzenie z twardą przeszkodą, jaką stanowi drzewo.
Dążymy do tego, aby maksymalnie ograniczać liczbę ofiar śmiertelnych oraz ciężkich obrażeń w wypadkach drogowych. Opieramy się na założeniu, że błędy ludzkie są nieuniknione, dlatego infrastruktura drogowa musi być projektowana i utrzymywana tak, aby wybaczała te błędy i chroniła ludzkie życie. Jest to zgodne z Wizją Zero, strategiczno-koncepcyjną wizją bezpieczeństwa zakładającą, że ostatecznym celem projektowania systemów transportowych jest całkowite wyeliminowanie ofiar śmiertelnych oraz ciężkich obrażeń w wypadkach drogowych. Opiera się ona na założeniu, że błędy ludzkie są nieuniknione, dlatego infrastruktura i pojazdy muszą być projektowane tak, aby wybaczały te błędy i chroniły ludzkie życie. Wynika to z Dyrektywy 2019/1936, która narzuca państwom członkowskim systematyczne oceny bezpieczeństwa i audyty całej sieci dróg (zarówno na etapie projektowania, jak i eksploatacji). Zwraca szczególną uwagę na ochronę niechronionych uczestników ruchu, takich jak piesi i rowerzyści. Unia Europejska dąży do zbliżenia się do zerowej liczby ofiar śmiertelnych na drogach do 2050 roku natomiast strategiczne ramy UE zakładają zmniejszenie liczby ofiar śmiertelnych i ciężkich obrażeń o połowę do 2030 roku.
2. Jak typujemy drzewa do wycinki?
Ocena drzew wykonywana jest indywidualnie przez pracowników ZDW. Nie jest wymagana ekspertyza sporządzona przez specjalistę z zakresu dendrologii. ZDW nie wykonuje analiz technicznych, środowiskowych, krajobrazowych przed zakwalifikowaniem drzew do usunięcia. Ocenie poddawany jest stan fitosanitarny drzew oraz zagrożenie bezpieczeństwa użytkowników dróg.
Musimy pamiętać, że drzewa rosnące wzdłuż drogi, to drzewa znajdujące się w stanie długotrwałego zaburzenia procesów fizjologicznych, wywołanego przez niekorzystne czynniki środowiskowe. Stan ten charakteryzuje się tym, że drzewo zużywa więcej energii na mechanizmy obronne i przetrwanie niż na naturalny wzrost, regenerację oraz fotosyntezę. Zjawisko wywołane wysokim stężeniem soli w glebie (zasoleniem). Mimo fizycznej obecności wody w podłożu, korzenie nie są w stanie jej pobrać. W efekcie drzewo „usycha w błocie”. Kumulacja wysokich temperatur (efekt „miejskiej wyspy ciepła”) oraz deficytu opadów zmusza drzewo do zamykania aparatów szparkowych, co hamuje fotosyntezę i prowadzi do tzw. głodu węglowodanowego. Osłabione drzewo przestaje wytwarzać naturalne bariery chemiczne i mechaniczne, stając się łatwym celem dla szkodników oraz grzybów rozkładających drewno.
Badanie fitosanitarne drzewa, które pozwala ocenić jego zdrowie oraz bezpieczeństwo dla otoczenia, to nie tylko sprawdzenie czy liście są zielone, ale dogłębna analiza struktury i biologii rośliny. Pierwszy etap to spojrzenie na drzewo w szerszym kontekście. To, co dzieje się wokół, często mówi nam, co dzieje się pod ziemią. Szuka się grzybów nie tylko na pniu, ale i na ziemi wokół rzutu korony. Grzyby w strefie korzeniowej mogą świadczyć o postępującej zgniliźnie korzeni, co jest krytyczne dla stabilności drzewa. Gumowy młotek to podstawowe narzędzie diagnostyczne arborysty. Pozwala on na wstępną, bezinwazyjną ocenę wnętrza pnia. Sugeruje obecność ubytków, pustek powietrznych lub zaawansowanej próchnicy. Zwraca się uwagę na obecność dziupli, pęknięć wzdłużnych oraz wycieków soku, które mogą być objawem chorób bakteryjnych. Badana jest statyka, czyli zdolność drzewa do przeciwstawienia się siłom wiatru. Jest ona bezpośrednio powiązana z architekturą korony. Szuka się tzw. zakorków (wrośniętej kory w rozwidleniach), które są słabymi punktami i mogą prowadzić do rozłamania pnia. Jeśli drzewo straciło duże konary po jednej stronie, jego środek ciężkości przesuwa się. Może to prowadzić do niebezpiecznego nachylenia pnia. Korona jest odzwierciedleniem witalności drzewa. To tutaj widać pierwsze objawy stresu fitosanitarnego. Podczas badania określa się procent gałęzi martwych w stosunku do całej koron. Zbyt rzadka korona sugeruje problemy z pobieraniem wody lub składników mineralnych. Jeśli badanie wizualne i gumowym młotkiem oraz sondą dają złe wyniki, drzewo wpisane jest do planu wyrębu w danym roku lub w roku kolejnym.
3. Jak wygląda procedura administracyjna wydawania decyzji o wycince?
Zgodnie z polskim prawem ochrona przyrody i środowiska to jedno z kluczowych zadań własnych gminy. To właśnie władze lokalne (gminy) wydają oficjalne zgody na wycinkę lub jej zabraniają. Zezwolenie na usunięcie drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości wydaje wójt, burmistrz albo prezydent miasta po uzgodnieniu z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska, a w przypadku, gdy zezwolenie dotyczy usunięcia drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości lub jej części wpisanej do rejestru zabytków - wojewódzki konserwator zabytków.
Drzewa rosnące przy drogach wojewódzkich, które zostały wytypowane do wycinki i oznakowane, będzie można usunąć dopiero i pod warunkiem uzyskania stosownych decyzji organów samorządowych, które wymagają uzgodnień z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Samo oznakowanie drzew nie jest równoznaczne z ich wycinką. Zgodnie z zapisami ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2026 r., poz. 13) zezwolenie na usunięcie drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości wydaje wójt, burmistrz albo prezydent miasta, a w przypadku, gdy zezwolenie dotyczy usunięcia drzewa lub krzewu z terenu nieruchomości lub jej części wpisanej do rejestru zabytków - wojewódzki konserwator zabytków. Dodatkowo zezwolenie na usunięcie drzewa w pasie drogowym drogi publicznej, z wyłączeniem obcych gatunków topoli, wydaje się po uzgodnieniu z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Ustawa wskazuje, że przed wydaniem zezwolenia organ ma obowiązek dokonać oględzin drzewa w zakresie występowania w jego obrębie gatunków chronionych.
Z kolei w przypadku stwierdzenia występowania na drzewach przeznaczonych do usunięcia gatunków chronionych, Zarząd Dróg Wojewódzkich w Olsztynie wystąpi do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Olsztynie o wydanie stosownego zezwolenia.
Wnioskujący o wydanie zezwolenia na usunięcie drzewa nie dokonuje oceny wpływu planowanej wycinki na krajobraz kulturowy, ciągłość historycznych alei, lokalne korytarze ekologiczne czy gatunki chronione. Jest to zadanie organu wydającego zezwolenie tj. wójta, burmistrza, prezydenta miasta lub wojewódzkiego konserwatora zabytków. Na organie tym ciąży obowiązek uwzględnienia zarówno interesu społecznego, wynikającego z ustawowo chronionego dobra, jakim jest przyroda jak i słusznego interesu strony wynikającego chociażby z prawa własności.
4. Działania alternatywne dla wycinki
W latach ubiegłych ZDW w Olsztynie ogłosił konkurs „Buforstrada” na opracowanie koncepcji innowacyjnego rozwiązania z zakresu bezpieczeństwa ruchu drogowego, chroniącego użytkownika drogi przed skutkami uderzenia w drzewo rosnące w koronie drogi. ZDW szukał rozwiązania alternatywnego, zwiększającego bezpieczeństwo ruchu drogowego, które nie wymagałoby usunięcia całych odcinków/szpalerów drzew. Takiego zabezpieczenia nie są w stanie zapewnić bariery energochłonne, które wymagają minimum 2 m wolnej przestrzeni do skutecznego działania i najczęściej na ich usytuowanie brakuje miejsca.
Konkurs był otwarty i skierowany do wszystkich osób, które mogły mieć pomysł na zabezpieczenie użytkownika drogi przed skutkami uderzenia w drzewo rosnące w koronie jezdni oraz jednoczesną ochronę drzewa przed uszkodzeniami mechanicznymi, powstałymi w wyniku takiego uderzenia. Do konkursu przystąpiło trzech pomysłodawców, a do dalszego etapu wybrane zostały dwa rozwiązania, które zdaniem sądu konkursowego, mogły wpłynąć na poprawę bezpieczeństwa w naszym regionie.
Pierwszy pomysłodawca założył, że stosując odpowiednie plakaty, względnie ekrany dialogowe można dostarczyć kierowcy dodatkowych informacji i tym samym uwrażliwić go na możliwość wystąpienia potencjalnych zagrożeń i konieczność ograniczenia prędkości. Drugi pomysłodawca założył poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego oraz ograniczenie skutków uderzenia w drzewo poprzez otoczenie pni drzew rosnących w pasie drogowym pierścieniami o wysokości od 70 do 100 cm z ziemi i żużlu wielkopiecowego, które dodatkowo miały zostać otoczone siatką PCV i pokryte trawą. Powyższe rozwiązanie uzyskało negatywne opinie organów i instytucji, do których ZDW wystąpił w związku z wątpliwościami dotyczącymi wpływu pierścieni na środowisko oraz przydrożne drzewa. Do dalszego etapu konkursu zakwalifikowane zostało rozwiązanie pierwsze, polegające na zastosowaniu nietypowego oznakowania pionowego.
Rozwiązanie to przetestowano na drodze wojewódzkiej nr 530 na odc. Łukta – Dobre Miasto, która otrzymała nazwę „Aleja rozważnych kierowców.” W 2017 r. na ww. drodze ustawione zostało doświadczalne oznakowanie pionowe, informujące kierowców o wjeździe w obszar o odmiennych warunkach ruchu i ograniczonej skrajni poziomej. Tablice ustawiono na obu końcach dwóch alei zlokalizowanych w ciągu drogi wojewódzkiej 530. W celu oceny skuteczności zastosowanego rozwiązania, ZDW zlecił firmie zewnętrznej zbadanie prędkości poruszania się pojazdów na ww. drodze przed i po ustawieniu tablic. Tylko w jednym punkcie pomiarowym zaobserwowano spadek średniej prędkości odcinkowej – o 1,1 km/h.
Na pozostałych odcinkach zaobserwowano niewielkie wzrosty prędkości. Z uwagi na względne różnice średnich prędkości odcinkowych kształtujące się w zakresie błędu statystycznego i granicach od -1,6% do 2,4%, nie było możliwe jednoznaczne potwierdzenie pozytywnego wpływu oznakowania pionowego na redukcję prędkości pojazdów poruszających się po badanych odcinkach DW 530.
Od wielu lat ZDW dokłada wszelkich starań, aby zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, skompensować działania skierowane w celu zapewnienia bezpieczeństwa ruchu drogowego z ochroną różnorodności biologicznej. Od 2014 r. ZDW realizuje program Zielona Droga, w ramach którego prowadzone są nasadzenia młodych drzew alejowych w pasach drogowych dróg wojewódzkich. Dodatkowo w 2018 r. ZDW otrzymał dofinansowanie unijne do realizacji projektu pn.: „Ochrona zasobów przyrodniczych wybranych alei województwa warmińsko-mazurskiego poprzez poprawę stanu istniejących siedlisk i wykonanie nasadzeń w ramach działań Zielona Droga”, którego celem jest ochrona i zachowanie ciągłości korytarzy ekologicznych pachnicy dębowej (Osmoderma eremita) oraz siedlisk chronionych gatunków porostów, w obrębie cennych przyrodniczo alei na wybranych odcinkach dróg wojewódzkich. W ramach projektu wytypowano cenne przyrodnicze odcinki zadrzewień przydrożnych w ciągu dróg wojewódzkich, wymagające prac umożliwiających ich przetrwanie. W ramach projektu nasadzonych zostanie 1300 drzew, a 1122 dojrzałych drzew alejowych zostanie poddanych pielęgnacji polegającej na usunięciu posuszu i jemioły oraz weteranizacji, czyli zabiegu polegającym na sztucznym przyspieszeniu procesu starzenia się drzew. Poprzez celowe uszkadzanie (np. nacinanie pni, ogławianie czy tworzenie kontrolowanych ran) symuluje się naturalny rozkład, co pozwala stworzyć mikrosiedliska dla ptaków, owadów i grzybów. Zabieg ten pozwala zachować cenne okazy w krajobrazie i ratuje siedliska bez konieczności wycinania całego drzewa.
5. Dlaczego kiedyś sadzono drzewach w skrajni drogi?
Drzewa sadzono w XIX i XX w. przy drogach w celach praktycznych, ochronnych i gospodarczych. Korony drzew dawały cień podróżnym i ich koniom w upalne dni. Zimą i jesienią osłaniały drogi przed silnym wiatrem oraz zapobiegały nawiewaniu i zamarzaniu śniegu na traktach. Szpalery drzew wyznaczały dokładny przebieg szlaku drogowego, zwłaszcza podczas mgły, burzy lub gdy trasa była pokryta grubą warstwą śniegu. W PRL-u drzewa przy drogach chroniły niskiej jakości nawierzchnię bitumiczną przed nagrzewaniem się.
Chcielibyśmy podkreślić, że zieleń przydrożna, w tym stare drzewa to efekt wieloletniej pracy drogowców, którzy kiedyś je posadzili, doglądali i obecnie zajmują się ich pielęgnacją oraz utrzymaniem. Aleje drzew, przetrwały wiele lat i dzisiaj istnieją wyłącznie dzięki staraniom drogowców i poszczególnych zarządców dróg. Obecnie rzeczywistość na polskich drogach jest diametralnie różna od tego, co było jeszcze 30, 40 lat temu. Znacznie większe natężenia ruchu, prędkości przejazdu, a także nowoczesne nawierzchnie odporne na warunki atmosferyczne sprawiły, że podejście zarządców dróg do sposobu utrzymania zieleni przydrożnej musiało ulec zmianie. Nowe nasadzenia projektujemy i wykonujemy obecnie w oddaleniu od krawędzi jezdni, w bezpiecznej odległości za rowem. Natomiast rosnące w pasie drogowym drzewa (zarówno aleje jak i pojedyncze sztuki) są coraz starsze i w coraz słabszej kondycji. Nie będą trwać wiecznie. Nadal poddajemy je zabiegom pielęgnacyjnym, ale liczba drzew w złym stanie fitosanitarnym będzie z roku na rok się zwiększać. Zwiększać się będzie tym samym liczba drzew do usunięcia.
6. Plan wycinki przy drogach wojewódzkich w 2026 r.
W 2026 roku do wycinki wytypowano 6675 drzew, co stanowi 3,5% naszych całkowitych zasobów. Usuwane są wyłącznie drzewa chore, zagrażające życiu ludzi lub skrajnie niebezpieczne:
a) na obszarze działania Rejonu Dróg Wojewódzkich w Elblągu zaplanowano do wycinki 1860 drzew, w tym:
• DW503 - 43 szt.
• DW504 - 98 szt.
• DW505 - 121 szt.
• DW507 - 92 szt.
• DW509 - 240 szt.
• DW510 - 200 szt.
• DW512 - 43 szt.
• DW513 - 49 szt.
• DW519 - 100 szt.
• DW526 - 109 szt.
• DW527 - 123 szt.
• DW528 - 207 szt.
• DW530 - 239 szt.
• DW531 - 78 szt.
• DW593 - 118 szt.
b) na obszarze działania Rejonu Dróg Wojewódzkich w Kętrzynie zaplanowano do wycinki 4213 drzew, w tym:
• DW642 - 167 szt.
• DW643 - 214 szt.
• DW590 - 1133 szt.
• DW591 - 105 szt.
• DW650 - 186 szt.
• DW592 - 9 szt.
• DW512 - 110 szt.
• DW511 - 132 szt.
• DW594 - 133 szt.
• DW595 - 312 szt.
• DW593 - 1457 szt.
• DW609 - 34 szt.
• DW610 - 63 szt.
• DW600 - 158 szt.
c) na obszarze działania Rejonu Dróg Wojewódzkich w Nidzicy zaplanowano do wycinki 439 drzew, w tym:
• DW515 - 4 szt.
• DW520 - 21 szt.
• DW521 - 48 szt.
• DW536 - 20 szt.
• DW537 - 24 szt.
• DW538 - 142 szt.
• DW541 - 6 szt.
• DW542 - 109 szt.
• DW544 - 11 szt.
• DW545 - 38 szt.
• DW598 - 5 szt.
• DW604 - 11 szt.
d) na obszarze działania Rejonu Dróg Wojewódzkich w Olecku zaplanowano do wycinki 163 drzewa, w tym:
• DW650 - 41 szt.
• DW653 - 1 szt.
• DW655 - 33 szt.
• DW656 - 50 szt.
• DW667 - 38 szt.
